Sinds september 2025 hangt er in het Priesterkoor een icoon.

Over de herkomst: De icoon is vrijwel zeker gemaakt in het dorpje Vetka, dat tegenwoordig in Belarus ligt. Daar was een gemeenschap van zgn. oudgelovigen die beroemd was vanwege hun schilderateliers. Ze hebben vanaf het eind van de 18e eeuw tot in de 19e eeuw veel ikonen vervaardigd voor kerken en gelovigen in heel Rusland. De ikonen hebben allemaal een kenmerkende stijl. Deze icoon is voor Vetka-begrippen nog fijner en gedetailleerder geschilderd dan gewoon

 Moeder GodsRusland (Vetka), ca. 1800

44½  x 37½  cm

Op de meeste ikonen van de Moeder Gods is Maria afgebeeld met het Christuskind. Op deze icoon is ze zelfstandig te zien. Haar houding en haar rechterhand wijzen naar links (voor de kijker rechts) en ze houdt een tekstrol in haar hand. Haar geruststellende blik is echter op de kijker gericht. De ikoon heeft deel uitgemaakt van een Deësis en was het linker object van drie panelen van de Moeder Gods, Christus en Johannes.

Het woord Deësis is gebaseerd op het Griekse woord verzoek. Kenmerkend voor de iconografie van een Deësis is dat een groep heiligen zich in voorbede tot de centraal afgebeelde Christus Pantokrator (Albeheerser) wendt. Deze voorbede heeft als doel genade af te smeken voor de gehele mensheid. De heiligen staan ter linker- en rechterzijde naast Christus’ troon en hebben hun hoofden (licht) gebogen in de richting van Christus en meestal ook een hand op hem gericht. De deësisrij is de belangrijkste en meestal centrale rij van een ikonostasewand in een orthodoxe kerk. Een deësisrij in een ikonostase bestaat normaliter uit zeven tot vijftien panelen. Een deësis in een huis bestaat meestal uit drie panelen van gelijke grootte, die naast elkaar werden opgehangen. Vanaf de 18e eeuw komen er steeds meer ikonen waarop de deësis op een enkel paneel wordt afgebeeld.

De tekstrol die de Moeder Gods toont, is een gebed dat namens en voor de gelovigen wordt uitgesproken.

Благо многомилостивый Господи Иисусе Христе, Сыне Божий, мои помышления от суеты отврати к Тебе, помоги мне, аминь.

“Barmhartige Heer Jezus Christus, Zoon van God, leid mijn gedachten weg van wereldse zaken en breng ze naar U toe, help mij, amen.”

De tekst is geschreven in de oude, sierlijke variant van het Kerkslavisch, genaamd Vyaz (Russisch: вязь). Kenmerkend voor Vyaz zijn de langgerekte stokken en staarten van de letters en de vele ornamenten waarmee letters worden verbonden. Vyaz op ikonen is zeer moeilijk te lezen, maar misschien was het ook niet de bedoeling dat de tekst eenvoudig leesbaar was. In dit geval is goed voor te stellen dat de sierlijke tekst als ware het een fraai gezang of een voortdurend gebed opklinkt vanuit de ikoon, ook wanneer deze niet door een aanschouwer wordt gelezen.

In de beide hoeken naast de Moeder Gods zijn de Griekse letters ΜΡ ΘΥ weergegeven. Dit is de afkorting van Μήτηρ Θεοῦ (Moeder Gods).

De ikoon is vrijwel zeker vervaardigd in het dorpje Vetka, dat tegenwoordig in Belarus ligt. Daar was een gemeenschap van zgn. oudgelovigen die beroemd was vanwege hun schilderateliers. De oudgelovigen in Vetka hebben vanaf het eind van de 18e eeuw tot in de 19e eeuw veel ikonen vervaardigd voor kerken en gelovigen in heel Rusland. De ikonen hebben allemaal een kenmerkende stijl. De ikonen hebben vaak heldere kleuren, geschilderd op een gouden ondergrond. Zowel in de gouden achtergrond als in de kleding van de afgebeelde figuren zijn vaak bloem- en plantenmotieven gegraveerd.

De manier waarop het hout is voorzien van de keerlatten (boven en onder in de kopse kant van het hout) is kenmerkend voor ikonen van ca. 1800

De Moeder Gods

Maria is de meest afgebeelde en meest bezongen vrouw in de christelijke kunst. In de orthodoxe kerk wordt Maria Theotokos, ‘de Moeder Gods’ genoemd (letterlijk ‘de Godbarende’). Met deze kwalificatie wordt aangegeven dat zij niet alleen de moeder was van de mens Jezus van Nazareth, maar ook de moeder van Christus, de zoon van God, zoals dat tijdens het eerste concilie van Efeze in 431 was vastgesteld.

Hoewel ze de belangrijkste vrouw in de christelijke traditie is geworden, komt ze niet heel vaak voor in het Nieuwe Testament. Het verhaal van de aankondiging door de aartsengel Gabriël en de geboorte van Christus zijn te lezen in het evangelie van Lucas en ook wordt zij

genoemd in het verhaal van de bruiloft te Kana en bij de kruisiging van Christus. Meer over het leven van Maria wordt verteld in het proto-evangelie van Jacobus. Dit evangelie is geschreven halverwege de 2e eeuw door een onbekende christen afkomstig uit Egypte of Syrië. Het boek beschrijft de ooggetuigenis van Jacobus de Mindere, de stiefbroer van Christus. Het doel van het evangelie is de verheerlijking van de Moeder Gods en het benadrukken van haar reinheid. Het verhaal over de zwangerschap van haar moeder Anna laat zien hoe zij zelf onbevlekt is ontvangen. Hoewel het evangelie nooit tot de canon heeft behoord, heeft het grote invloed gehad op het theologisch denken over Maria. Het diende als belangrijkste bron voor het dogma van de Onbevlekte Ontvangenis dat in 1854 door de Rooms-Katholieke kerk werd vastgesteld. In de Russisch-orthodoxe kerk zijn veel iconografieën van gebeurtenissen uit het leven van de Moeder Gods sterk gebaseerd op verhalen uit het proto-evangelie van Jacobus.

 

 Wat is een ikoon?

Het woord ikoon is afgeleid van het Griekse woord εiκών (eikoon). Het betekent letterlijk ‘beeld’ of ‘afbeelding’. Maar ikonen in de oosters-orthodoxe kerk, waartoe de meeste kerken in Griekenland en Rusland behoren, zijn niet zomaar een afbeelding. Ze zijn veel meer dan dat. Het zijn in ieder geval geen illustraties om Bijbelverhalen uit te leggen of te vertellen, als waren ze bedoeld als bijbel voor analfabeten. Ze zijn ‘beeld en gelijkenis’ van een goddelijke realiteit. Een ikoon van een heilige toont niet de heilige, maar is de heilige. Bij het bidden voor een ikoon van Christus staat de gelovige oog in oog met Christus. Een kerstikoon toont niet alleen het verhaal van de geboorte van Christus, maar laat de gebeurtenis opnieuw plaatsvinden. Vandaar dat ikonen ook wel ‘vensters op de hemel’ worden genoemd.

 

Huisikonen

Hoewel ikonen oorspronkelijk zijn ontstaan voor het gebruik in de orthodoxe kerk zijn veel ikonen geschilderd voor persoonlijke devotie. Ook thuis en onderweg wordt gebeden en wilden gelovigen iets van het goddelijke nabij zich hebben. Ikonen werden soms in opdracht geschilderd, omdat bepaalde heiligen of Moeder Gods (Maria) afbeeldingen een belangrijke betekenis hebben voor de eigenaar. De Moeder Gods van Kazan was bijvoorbeeld de ikoon voor de (huis)vrouw. Bij een huwelijk kreeg de bruid een Kazanskaja van haar ouders. Maar ze konden ook worden geschilderd vanwege de naam van de heilige, of het beroep van de opdrachtgever. Op Russische ikonen werden deze heiligen, vaak naamheiligen en beschermengelen, in de omlijsting geschilderd. Ook kwam het voor dat een ikoon geschilderd werd om een bepaalde wens of bede te bekrachtigen, bijvoorbeeld de wens om genezing of bijstand bij een bepaalde ziekte of  rondom huwelijk, kinderwens en bevalling.

 

Schilderwijze

Omdat de ikoon de directe weergave is van het heilige werden er in alle eeuwen strenge eisen gesteld aan de ikonenschilders. Ze moesten zowel een langdurige schilder- als theologische opleiding voltooien en ze moesten tijdens het schilderen een groot aantal rituelen volgen. De ikoon mocht niet gesigneerd worden, zelden werd de ikoon gedateerd. Ook de schilderwijze verliep volgens zeer vaststaande regels. Eerst werd een plank gezocht van een zachte houtsoort waar weinig knoesten in zitten. Vervolgens werden bij grotere planken aan de achterkant (soms bovenkant) een of twee inkepingen gemaakt waar dwarsbalkjes, de zogenaamde sponki, ingezet werden. Deze sponki voorkwamen dat de plank te krom trok en brak. Aan de voorkant van de plank werd een verdieping uitgebeiteld, de kovceg. Bij latere ikonen werd deze uitdieping soms alleen gesuggereerd door het schilderen van lijnen en kaders. Op de plank werd linnen gespannen waarover de levkas wordt aangebracht. De levkas is een mengsel van krijt en beenderlijm. Over de levkas werd bladgoud of bladzilver geverfd waarop in verschillende lagen verf werd aangebracht. De verf werd gemaakt van natuurlijke pigmenten, water en eigeel, deze verf heet eitempera.

DE HEILIGE GEEST EN ICONEN  uit de brug okt 2025

‘Laat je verrassen’ is het jaarthema van de landelijke PKN dit jaar. Verrassen door de Heilige Geest wel te verstaan. Waarbij je open staat voor wat die Geest in je leven gaat doen. Aan onverwachte dingen. We vierden het tijdens de startdienst met een feestje voor en met elkaar. Daarbij werd de gemeente een cadeau aangeboden: een icoon. Dat icoon hangt in het stiltecentrum, en er staat een afbeelding van Maria op. Een Maria met een gebed om ontferming in haar handen. Waarom is daarvoor gekozen? En wat hebben iconen met de Heilige Geest te maken? Daarover gaat het in dit artikel. Eerst maar eens uitleggen wat een icoon is. Het is namelijk meer dan een schilderij, of een kunstwerk. Vanaf het vroege christendom maakten gelovigen afbeeldingen van Christus, Maria, profeten, heiligen en bijbelse taferelen om hun geloof tastbaar en zichtbaar te maken. Zeker in een tijd waarin boeken schaars waren en slechts weinigen konden lezen, waren zulke afbeeldingen essentieel om bijbelse voorstellingen en figuren toegankelijk te maken. Vanuit deze eerste afbeeldingen ontstond geleidelijk een bijzondere kunstvorm, bekend als iconen, een term afgeleid van het Griekse woord ‘eikoon’, wat ‘beeld’ betekent. Deze kunstvorm heeft zich vooral een plaats verworven binnen de Oosters-Orthodoxe kerk. Iconen zijn bedoeld als hulpmiddel in het gebed tot God. Ze worden niet zelf aanbeden, maar zijn als het ware vensters naar het goddelijke. Via een afbeelding van Jezus kunnen gelovigen hun aandacht op Hem richten. Je staat niet als toeschouwer voor een icoon, maar verbindt je met waar die icoon voor staat. En de Heilige Geest helpt daarbij. Het is een vorm van bidden via beelden. Iconen nodigen uit tot een diepere ontmoeting met God zelf. Ze openen een geestelijke ruimte waarin we ons verbonden weten met de hemel en de gemeenschap der heiligen. Daarom zijn ze meer dan kunst: het zijn instrumenten van gebed die ons helpen dichter bij het goddelijk mysterie te komen. Laten we daarom iconen koesteren als kostbare geschenken en uitnodigingen om ons geloof te verdiepen. En laten we ze ook koesteren als een verbinding met gelovigen van de Oosters-Orthodoxe traditie die onze kerken bezoeken. Via de icoon in ons stiltecentrum verbinden wij ons met het gebed dat Maria in haar handen heeft: het gebed om ontferming, gericht aan de God van ontferming. We kijken ermee in het hart van God, via de moeder van Jezus, in haar prachtige warme kleuren van rood en goud, van warmte en liefde. Het is een prachtig cadeau aan onszelf.

Marijke Landlust